Nguồn ảnh: https://superkind.org/
Trong nhiều thập kỷ qua, khoa học thần kinh đã không ngừng mở rộng phạm vi nghiên cứu về đa dạng giới và tình dục, phản ánh sự phát triển trong quan niệm xã hội và khoa học về bản dạng giới và xu hướng tính dục.
Ban đầu, các nghiên cứu chịu ảnh hưởng nặng nề bởi quan điểm bệnh lý hóa, tìm cách xác định những khác biệt về thần kinh như một biểu hiện của rối loạn. Tuy nhiên, cùng với sự thay đổi trong các hệ thống phân loại y khoa và nhận thức xã hội, hướng tiếp cận đã dần dịch chuyển sang việc khẳng định sự đa dạng của bản dạng giới và xu hướng tính dục như một phần tự nhiên của con người.
Từ những năm 1970, các nghiên cứu tập trung vào cấu trúc não, hoóc-môn và chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến tình dục và bản dạng giới, nhưng phần lớn vẫn bị chi phối bởi mô hình nhị nguyên giới và giả định dị-giới-chuẩn. Đến những năm 1990 và 2000, sự xuất hiện của các lý thuyết tổng hợp đã đặt nền móng cho cách tiếp cận đa chiều, kết hợp các yếu tố sinh học, môi trường và xã hội. Giai đoạn từ 2010 trở đi chứng kiến sự chuyển đổi mạnh mẽ trong khoa học thần kinh, khi các nghiên cứu không chỉ tập trung vào khác biệt thần kinh mà còn mở rộng sang ảnh hưởng của căng thẳng thiểu số, tác động của hormone trong điều trị khẳng định giới, và cách bộ não thích ứng với sự đa dạng giới.
Mặc dù những tiến bộ này đã giúp khoa học thần kinh trở thành một công cụ quan trọng trong việc thúc đẩy sự hòa nhập và khẳng định bản dạng của cộng đồng LGBTQIA+, nhưng vẫn còn nhiều thách thức. Các giả định nhị nguyên, thiếu sự đại diện từ các nhóm thiểu số, và định kiến mang tính hệ thống trong nghiên cứu vẫn là những rào cản đáng kể. Chính vì vậy, việc đặt khoa học thần kinh vào một bối cảnh rộng lớn hơn - kết hợp với các yếu tố xã hội, văn hóa và chính trị - sẽ là chìa khóa để hiểu đúng và đầy đủ hơn về sự đa dạng giới và tình dục.
Tóm tắt nghiên cứu
Bài báo này được xây dựng dựa trên một lịch sử ngắn gọn về sự đa dạng giới tính và tình dục trong khoa học thần kinh, đồng thời đề xuất những hướng nghiên cứu trong tương lai. Thông qua một tìm kiếm thư mục không có hệ thống về các tài liệu liên quan, các tác giả đã xác định được xu hướng gia tăng trong việc đề cập đến khoa học thần kinh và các vấn đề liên quan đến cộng đồng LGBTQIA+ trong tài liệu khoa học.
Bằng cách tái hiện một dòng thời gian với những phát triển quan trọng, bài báo xem xét sự khác biệt giữa lĩnh vực này so với tâm thần học và khoa học thần kinh nói chung. Thực tế, khoa học thần kinh đã có sự thay đổi lớn - từ việc từng thực hiện phẫu thuật cắt bỏ thùy não (lobotomy) trên nam giới đồng tính để kiểm soát xu hướng tình dục của họ, đến hiện nay với sự áp dụng các quan điểm khoa học sinh học-xã hội-văn hóa rộng hơn, công nhận và tôn vinh sự đa dạng về giới tính và tình dục.
Những nghiên cứu ban đầu chủ yếu tập trung vào các yếu tố sinh học, coi các hành vi liên quan đến xu hướng tính dục là bất thường hoặc rối loạn. Tiếp theo là các nỗ lực định nghĩa lại và phân loại lại các khái niệm này. Sự gia tăng các quan điểm phê phán đối với cách tiếp cận sinh học và cá nhân đã dẫn đến sự phát triển của các lý thuyết đa chiều hơn, đồng thời nhấn mạnh sự quan trọng của các yếu tố xã hội ảnh hưởng tới sức khỏe. Đáng chú ý, các nghiên cứu về đa dạng giới—đặc biệt là nghiên cứu về người chuyển giới—chỉ thực sự trở nên phổ biến sau năm 2000, với các phương pháp tiếp cận khẳng định bản dạng giới từ giai đoạn 2011-2020 trở đi.
Trong tương lai, các tác giả đưa ra những đánh giá về thực trạng nghiên cứu trong lĩnh vực này, tìm ra các hướng nghiên cứu tiềm năng chưa được khai phá và đề xuất cho các nghiên cứu liên ngành trong thời gian tới.
Tổng quan về những phát triển quan trọng trong nghiên cứu thần kinh học về đa dạng giới và tình dục
Nghiên cứu ban đầu
Trong giai đoạn từ 1917 đến 1950, các nghiên cứu ban đầu về mối liên hệ giữa bệnh lý thần kinh và hành vi tình dục đã xuất hiện. Một số tài liệu cho rằng tổn thương cấu trúc não có thể ảnh hưởng đến hành vi tình dục, chẳng hạn như quan sát của Moss (1932) về việc rối loạn tuyến giáp có thể dẫn đến hành vi kỳ lạ. Trong thời kỳ này, đồng tính luyến ái được xem là một phần của các hội chứng tâm thần (Rosanoff, 1938) và duy trì quan điểm này cho đến năm 1973. Đáng chú ý, lobotomy từng được đề xuất như một phương pháp điều trị cho những người bị xem là “tội phạm tình dục” (Banay & Davidoff, 1942).
Từ năm 1951 đến 1960, một số nghiên cứu tiếp tục tìm hiểu mối liên hệ giữa rối loạn chức năng não và hành vi tình dục. Các tài liệu lý thuyết đưa ra giả thuyết rằng song tính luyến ái và tâm thần phân liệt có thể liên quan đến những rối loạn trong hoạt động của não (Potzl, 1951). Hội chứng Klüver-Bucy, xuất hiện sau khi cắt bỏ thùy thái dương, ban đầu bị hiểu sai là gây ra hành vi đồng tính, mặc dù sau đó được xác định là chỉ làm tăng hành vi tình dục không chọn lọc (Terzian & Dalle Ore, 1955).
Trong giai đoạn từ 1961 đến 1970, các nghiên cứu bắt đầu xem xét bản dạng giới và mối liên hệ giữa chức năng não với sự phát triển tâm lý giới tính. Một số tài liệu đề cập đến bản dạng giới ở nam giới đồng tính và sự liên hệ giữa não bộ và sự phát triển tâm lý giới tính (Money, 1965). Bên cạnh đó, hypothalamotomy – một can thiệp phẫu thuật não – từng được đề xuất như một phương pháp điều trị các "rối loạn tình dục" (Anonymous, 1969). Quan điểm sai lầm rằng đồng tính luyến ái có liên quan đến tội phạm và rối loạn tâm thần vẫn còn tồn tại trong một số nghiên cứu thời kỳ này (Guze et al., 1969).
Định nghĩa lại nghiên cứu và hệ thống phân loại (những năm 1970 và 1990)
Từ năm 1971 đến 1980, nghiên cứu về tình dục và khoa học thần kinh tiếp tục mở rộng, khám phá hoạt động não bộ ở nam giới và người chuyển giới (Heath, 1972; Nussselt & Kockott, 1976), cũng như sự khác biệt giữa nam giới đồng tính và dị tính (Wilson et al., 1973). Các nghiên cứu hóa sinh thần kinh xem xét monoamine não, hormone và mức serotonin liên quan đến hành vi tình dục (Gessa & Tagliamonte, 1974; Dorner et al., 1975; Fratta et al., 1977). Một số nghiên cứu liên kết đồng tính luyến ái với tổn thương não sớm (Holzer, 1976) và tâm thần phân liệt (Sigal, 1978). Các tài liệu đầu tiên về người liên giới tính cũng xuất hiện (Ehrhardt & Meyer-Bahlburg, 1979).
Từ năm 1981 đến 1990, số lượng nghiên cứu tăng đáng kể (173 nghiên cứu), nhưng chỉ một nghiên cứu tập trung vào yếu tố nội tiết thần kinh trong đồng tính luyến ái (MacCulloch & Waddington, 1981). Các nghiên cứu đưa ra ý tưởng về đặc điểm não bộ liên quan đến giới tính theo dạng "khảm" (Neumann & Elger, 1981) và liên kết HIV với nhiễm trùng hệ thần kinh trung ương ở nam giới đồng tính (Anderson et al., 1983). Dù có sự thay đổi trong phân loại tâm thần, một số nghiên cứu vẫn bệnh lý hóa đồng tính luyến ái, liên kết nó với tâm thần phân liệt (Rinieris et al., 1985).
Tuy nhiên, các quan điểm phản biện thuyết quyết định sinh học xuất hiện, nhấn mạnh ảnh hưởng của xã hội và các giai đoạn phát triển quan trọng của não bộ (Ricketts, 1984; Money, 1986). Các lý thuyết tích hợp bắt đầu coi xu hướng tình dục là sự tương tác phức tạp giữa các yếu tố sinh học, môi trường và xã hội (Ellis & Ames, 1987), với những phát hiện mới về cấu trúc vùng dưới đồi và bản dạng giới (Swaab & Hofman, 1988).
Từ năm 1991 đến 2000, số lượng nghiên cứu tăng mạnh (273 nghiên cứu), chuyển hướng sang phục hồi thần kinh cho người thuộc cộng đồng LGBT QUA (Mapou, 1990) và giảm dần quan điểm bệnh lý hóa. Các nghiên cứu xác định các yếu tố thần kinh sinh học của xu hướng tình dục, bao gồm sự khác biệt trong cấu trúc não bộ (Allen & Gorski, 1992; Swaab et al., 1995; Zhou et al., 1997).
Phê bình đối với các giải thích di truyền và nội tiết tố trở nên phổ biến hơn, thúc đẩy mô hình sinh học - tâm lý - xã hội (Byne & Parsons, 1993; Garnets & Kimmel, 1993). Nghiên cứu cũng mở rộng sang mô hình hành vi tình dục ở động vật (Perkins & Fitzgerald, 1997; Aron, 1999). Các nhà phê bình chỉ ra sự loại trừ phụ nữ và các nhóm thiểu số, đồng thời khái niệm “căng thẳng thiểu số” xuất hiện, nhấn mạnh tác động của kỳ thị đối với sức khỏe của người thuộc cộng đồng LGBTQIA+ (Hegarty, 1997; Morales, 2000).
Gia tăng sự phê phán với thuyết nhị nguyên trong nghiên cứu khoa học thần kinh
Từ năm 2001 đến 2010, có 214 nghiên cứu khám phá các khía cạnh thần kinh sinh học của xu hướng tình dục và bản dạng giới. Vào cuối thập kỷ này, các cuộc tranh luận về việc loại bỏ rối loạn bản dạng giới khỏi DSM và ICD nổ ra (Bockting, 2009). Các mối lo ngại về khả năng tái lập kết quả xuất hiện khi nghiên cứu về sự khác biệt ở mép trước não thất không thể tái tạo những phát hiện trước đó (Lasco, 2001). Các nghiên cứu xác định những biến đổi giải phẫu và nội tiết tố, như giảm chất xám ở người đồng tính nữ so với phụ nữ dị tính (Ponseti et al., 2007) và cấu trúc não không điển hình theo giới tính ở người chuyển giới (Garcia-Falgueras & Swaab, 2008).
Khoảng 30% người chuyển giới nữ sang nam báo cáo trải nghiệm "cảm giác cơ quan sinh dục ma" sau phẫu thuật (Ramachandran & McGeoch, 2007, 2008). Chụp ảnh não bộ cho thấy các kết nối hạch hạnh nhân không điển hình theo giới tính ở người đồng tính (Savic & Lindstrom, 2008) và diện tích thể chai lớn hơn ở nam đồng tính, có thể dự đoán xu hướng tình dục với độ chính xác 96% (Witelson et al., 2008). Người chuyển giới nam sang nữ có thể tích chất xám tăng lên ở vùng bèo sẫm bên phải (Luders et al., 2009).
Các nhà phê bình cảnh báo rằng bằng chứng có thể bị bóp méo do ảnh hưởng của định kiến xã hội và chính trị (Rogers, 2001; Saravi, 2007). Các cuộc thảo luận về tác động pháp y và trị liệu của các phát hiện khoa học thần kinh cũng xuất hiện (Wolpe, 2004). Một số nghiên cứu xem xét tác động của thuốc chống trầm cảm đối với nam đồng tính so với nam dị tính (Kinnunen, 2002) và vai trò của phơi nhiễm thuốc trong giai đoạn tiền sản đối với sự nữ tính hóa não bộ (Ellis & Hellberg, 2005).
Giả thuyết "miễn dịch mẫu hệ" đề xuất rằng thứ tự sinh của nam giới có liên quan đến đồng tính luyến ái thông qua phản ứng miễn dịch của người mẹ (Blanchard, 2004). Nghiên cứu về liên giới tính tập trung vào bất thường nội tiết tố (Hines, 2004a, b). Điều trị androgen giúp cải thiện trí nhớ thị giác ở người chuyển giới nữ sang nam (Gomez-Gil et al., 2009), mặc dù nghiên cứu fMRI cho thấy các mô hình hoạt động não ổn định trong suốt quá trình điều trị (Schoning et al., 2010).
Kỷ nguyên mới của sự cải cách trong nghiên cứu và hệ thống phân loại
Giai đoạn từ năm 2011 đến 2020 chứng kiến sự phát triển đáng kể trong nghiên cứu khoa học thần kinh về đa dạng giới và tình dục, với bước ngoặt quan trọng là việc loại bỏ chẩn đoán liên quan đến người chuyển giới khỏi ICD-11, đánh dấu sự thay đổi lớn trong quan điểm y học. Các nhà nghiên cứu ngày càng nhận ra rằng bản dạng giới không thể được giải thích hoàn toàn bằng các yếu tố thần kinh sinh học đơn nguyên, dẫn đến lời kêu gọi tích hợp các góc nhìn về di truyền, nội tiết thần kinh, cấu trúc và chức năng thần kinh trong khuôn khổ đa ngành.
Những tiến bộ trong công nghệ chụp ảnh não bộ đã tiết lộ sự khác biệt về cấu trúc và chức năng não ở người chuyển giới, bao gồm các biến đổi trong cấu trúc vi mô của chất trắng, độ dày vỏ não và thể tích chất xám, mặc dù việc tái lập kết quả trong các mẫu nghiên cứu ngoài phương Tây vẫn là một thách thức lớn.
Các nghiên cứu về xử lý nhận thức thần kinh và cảm xúc nhấn mạnh sự khác biệt về khả năng lưu loát ngôn ngữ, nhận thức thị giác, điều chỉnh cảm xúc và kết nối bán cầu não giữa các nhóm bản dạng giới và xu hướng tình dục khác nhau. Vai trò của các yếu tố xã hội ảnh hưởng đến sức khỏe cũng ngày càng được chú trọng. Các nghiên cứu đã ghi nhận tác động tiêu cực của sự kỳ thị mang tính hệ thống đối với cơ chế điều hòa căng thẳng, đặc biệt là thông qua sự kích hoạt mãn tính của trục hạ đồi - tuyến yên - thượng thận ở người thuộc cộng đồng LGBTQ+.
Trong khi đó, các nghiên cứu MRI theo chiều dọc đã chứng minh tác động của liệu pháp hormone theo giới tính lên độ dày vỏ não và cấu trúc thần kinh, giúp hiểu rõ hơn về các can thiệp y tế nhằm khẳng định giới tính.
Dù đã có tiến bộ, lĩnh vực này vẫn đối mặt với những chỉ trích về định kiến trong nghiên cứu về sự đa dạng thần kinh, cũng như sự thiếu hụt các bài kiểm tra tâm lý thần kinh phù hợp với giới cho người chuyển giới, cũng như sự thiếu đại diện của cộng đồng LGBTQ+ trong khoa học thần kinh và y học. Ngoài ra, các cuộc tranh luận nổ ra về những hạn chế của sự nhị nguyên trong nghiên cứu về đa dạng giới đã nhấn mạnh sự cần thiết của các nghiên cứu và thực hành y tế có kết hợp yếu tố văn hóa. Mặc dù các nghiên cứu chụp ảnh não ở người chuyển giới vẫn còn hạn chế do sự khác biệt về kỹ thuật và thiết kế nghiên cứu, nhưng những nghiên cứu đang diễn ra tiếp tục làm sáng tỏ sự phát triển bản dạng giới và tính dẻo thần kinh trong phản ứng với các ảnh hưởng nội tiết và môi trường.
Chuẩn bị cho tương lai
Từ năm 2021 đến tháng 9 năm 2023, nghiên cứu về khoa học thần kinh của đa dạng giới và tình dục tiếp tục mở rộng với 119 nghiên cứu tập trung vào sự khác biệt về giải phẫu thần kinh, nội tiết tố và chức năng não. Một sự thay đổi quan trọng trong cách diễn giải là ngày càng có nhiều nghiên cứu xem xét tác động của sự căng thẳng của nhóm thiểu số (minority stress) đối với chức năng não bộ. Các nghiên cứu đã xem xét mức độ hài lòng về cơ thể và tính sở hữu cơ thể ở người chuyển giới qua các nhóm tuổi khác nhau.
Đáng chú ý, một nghiên cứu MRI quy mô lớn cho thấy người chuyển giới có kiểu hình não đặc trưng, thay vì chỉ đơn giản là chuyển đổi giữa hai giới tính nam - nữ (Mueller et al., 2021).
Các nghiên cứu sử dụng ảnh chụp thần kinh và di truyền chỉ ra rằng các yếu tố di truyền liên quan đến hành vi đồng giới có thể góp phần vào sự khác biệt về cấu trúc não bộ (Abe et al., 2021). Một nghiên cứu khác phát hiện rằng người chuyển giới có mức độ nếp cuộn vỏ não (cortical gyrification) thấp hơn trong các vùng liên quan đến hình ảnh cơ thể và cảm giác sở hữu cơ thể so với người hợp giới (Wang et al., 2021). Ngoài ra, liệu pháp hormone ở thanh thiếu niên chuyển giới có liên quan đến việc giảm sự không hài lòng về hình ảnh cơ thể và gia tăng kết nối giữa hạch hạnh nhân (amygdala) và vỏ não trước trán bụng (ventromedial prefrontal cortex) trong quá trình xử lý cảm xúc (Grannis et al., 2023).
Vai trò của sự căng thẳng thiểu số trong xử lý cảm xúc tiếp tục được khám phá trong một nghiên cứu sử dụng fMRI và phổ cộng hưởng từ, mặc dù một phân tích tổng hợp cho thấy nghiên cứu về tác động thần kinh sinh học của nó vẫn còn hạn chế (Kiyar et al., 2022; Nicholson et al., 2022). Một số nghiên cứu cũng đề cập đến tình trạng liên giới tính, bao gồm tác động của HIV đối với sức khỏe não bộ ở người lớn tuổi thuộc cộng đồng LGBTQ+ thuộc các nhóm chủng tộc và sắc tộc khác nhau (Ramos, 2021). Trong khi đó, một mô hình sửa đổi về sự khác biệt giới tính cho rằng các yếu tố di truyền, hormone và môi trường hoạt động thông qua nhiều con đường song song thay vì một cơ chế duy nhất dẫn đến kiểu hình nam hoặc nữ (Rouse & Hamilton, 2021).
Trong bối cảnh rối loạn nhận thức thần kinh, nghiên cứu phát hiện rằng người trưởng thành chuyển giới có tỷ lệ mắc bệnh Alzheimer và các bệnh sa sút trí tuệ liên quan cao hơn so với người hợp giới (Guo et al., 2022). Trí tuệ nhân tạo đã được áp dụng để phát hiện xu hướng tình dục với độ chính xác lên tới 92% dựa trên dữ liệu kết nối chức năng khi nghỉ ngơi, mặc dù việc sử dụng nó để dự đoán bản dạng giới đã bị chỉ trích vì có thể dẫn đến những kết luận sai lệch (Clemens et al., 2023; Wiersch et al., 2023). Các nghiên cứu chụp ảnh thần kinh gần đây đã cho thấy mục tiêu của chúng không phải là tìm cơ chế để “sửa chữa” sự đa dạng giới, mà là thúc đẩy quá trình xóa bỏ kỳ thị, nâng cao sự chấp nhận của xã hội và cải thiện phúc lợi cho những người có bản dạng giới trong nhóm thiểu số (Xerxa et al., 2023).
Kết luận
Lịch sử nghiên cứu khoa học thần kinh về đa dạng giới và tình dục đã phản ánh nhiều định kiến, thường thiên về quan điểm của nam giới hợp giới da trắng trong bối cảnh phương Tây (Hegarty & Rutherford, 2019; Horne et al., 2019). Mặc dù nghiên cứu đã chuyển từ việc bệnh lý hóa sang khẳng định sự đa dạng, các giả định mang tính dị-giới-chuẩn (hetero-cis-normative) vẫn tồn tại, làm hạn chế sự đại diện và củng cố bất bình đẳng (Pillay et al., 2022).
Thay vì chỉ tập trung vào nguồn gốc sinh học của bản dạng giới trong cộng đồng LGBTQIA+, các nghiên cứu trong tương lai nên hướng đến việc khám phá ảnh hưởng của sự căng thẳng ở nhóm thiểu số hay yếu thế đến chức năng não bộ và sức khỏe tâm thần của họ (Edmiston & Juster, 2022). Các nhà khoa học thần kinh cần nhận thức trách nhiệm xã hội của mình, đảm bảo rằng công trình nghiên cứu không duy trì sự kỳ thị mà thay vào đó thúc đẩy sự hòa nhập và hạnh phúc (Colin, 2015).
Việc tích hợp các góc nhìn giao thoa (intersectional perspectives), mở rộng nghiên cứu ra ngoài các nhóm dân số WEIRD (phương Tây, có học vấn cao, công nghiệp hóa, giàu có và dân chủ), và tránh các khung nhị nguyên cứng nhắc là những bước quan trọng trong tiến trình này (Henrich et al., 2010; Rouse & Hamilton, 2021). Trước những thách thức chính trị - xã hội ngày càng gia tăng, khoa học thần kinh cần tập trung vào vào trải nghiệm sống thực tế,thúc đẩy sự công bằng và hoà nhập, đảm bảo rằng khoa học là một động lực cho sự tiến bộ chứ không phải là công cụ để gây ra sự kỳ thị và tổn thương.
Nguồn: Moreno, Alexander & Manca, Riccardo & Albrechet-Souza, Lucas & Nel, Juan & Spantidakis, Ioannis & Venter, Zindi & Juster, Robert-Paul. (2024). A brief historic overview of sexual and gender diversity in neuroscience: past, present, and future. Frontiers in Human Neuroscience. 18. 01-11. 10.3389/fnhum.2024.1414396.
Thực hiện: Hoàng
Minh họa: Linh
Biên tập: Tường Linh
