BỨC BỐI GIỚI (GENDER DYSPHORIA): NGUỒN GỐC VÀ LỊCH SỬ HÌNH THÀNH

Bức bối giới (gender dysphoria), hay rối loạn định dạng giới hoặc chuyển giới tính, là một tình trạng tâm lý đòi hỏi sự can thiệp của nhiều chuyên gia; trong đó có các bác sĩ nội tiết, những bác sĩ phẫu thuật và bác sĩ tâm thần – là trong số nhiều chuyên gia cần thiết để xử lý những trường hợp này.

Vậy thuật ngữ này có lịch sử như thế nào và nó được hình thành dựa trên những cột mốc ra sao?

Bài viết dưới đây là bản tóm lược, tổng quan về khái niệm, lịch sử hình thành của thuật ngữ bức bối giới, các bạn bấm vào từng ảnh để tìm hiểu kỹ hơn cùng chúng mình nhé!

---

CÁC THUẬT NGỮ LIÊN QUAN

Theo Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ (APA, 2006), bản dạng giới (gender identity) là khái niệm mô tả mức độ mà mỗi cá nhân cảm thấy mình là nam, nữ hoặc là một sự kết hợp của cả hai. Đây được hiểu là một ý thức xuất phát từ bên trong, được hình thành theo thời gian, giúp cá nhân sắp xếp bản thân và hành vi trong xã hội dựa trên nhận thức của họ về giới và giới tính của chính mình. Bản dạng giới xác định cách mà các cá nhân trải nghiệm giới của mình và góp phần vào cảm giác về bản sắc, tính riêng biệt và cảm giác thuộc về một nhóm hay cộng đồng nào đó.

Theo DSM - V, rối loạn bản dạng giới (gender identity disorder) được định nghĩa là tình trạng một người cảm thấy bất an hoặc đau khổ do sự không phù hợp giữa bản dạng giới (gender identity) và giới tính được chỉ định khi sinh.

Việc trải qua sự không đồng nhất này còn được biết tới với thuật ngữ gender dysphoria (hay còn gọi là bức bối giới hoặc rối loạn bản dạng giới). Trải nghiệm nghiêm trọng nhất của tình trạng này là khi một cá nhân thay đổi cơ thể sinh học của mình sao cho phù hợp với bản dạng giới thông qua việc sử dụng hormone và phẫu thuật, hay còn gọi là chuyển giới (transexualism). Những cá nhân trải qua quá trình này còn được gọi là người chuyển giới (transgender), gồm nam chuyển giới (trans men) (nữ sang nam) và nữ chuyển giới (transwomen) (nam sang nữ).

Trong tác phẩm Sex and Gender Vol.1 (tạm dịch: Giới và Giới tính, Tập 1), Stoller đã đưa ra sự phân biệt giữa giới tính sinh học (anatomical sex) – tức giới tính về mặt sinh lý học (là nam hay nữ) – và bản dạng giới (gender identity), được hiểu là sự kết hợp các đặc điểm tính nam và tính nữ trong một cá nhân. Ông định nghĩa người chuyển giới là người có một “niềm tin sinh học” mạnh mẽ rằng bản thân thuộc về một giới tính khác với giới tính được gán khi sinh. Ở người trưởng thành, niềm tin này thường đi kèm với mong muốn can thiệp bằng liệu pháp nội tiết và phẫu thuật để thay đổi hình thái giải phẫu theo giới tính mà họ cảm nhận là phù hợp.

Antonio Becerra-Fernández – một nhà nghiên cứu giới người Tây Ban Nha – cũng chia sẻ quan điểm tương tự khi định nghĩa người chuyển giới là những cá nhân mang một niềm tin mãnh liệt rằng họ thuộc về giới tính đối lập, thường xuyên cảm thấy không hài lòng với các đặc điểm sinh học sơ cấp và thứ cấp của mình. Kèm theo đó là cảm giác chối bỏ sâu sắc hình thể hiện tại, cùng với mong muốn rõ ràng được phẫu thuật để thay đổi những đặc điểm này. Nhìn chung, trong cách hiểu phổ biến của xã hội, người chuyển giới thường được mô tả là những người cảm thấy bản thân bị “mắc kẹt” trong cơ thể của giới tính khác với bản dạng giới của họ.

Về mặt phân loại, Feighner và cộng sự (1972) cho rằng 1 trong 5 tiêu chí để xác định người chuyển giới là mong muốn mãnh liệt bản thân được giống với giới tính đối lập về mặt hình thể bằng mọi cách, chẳng hạn như cách ăn mặc, hành vi, điều tiết hormone và phẫu thuật. Người chuyển giới cũng có xu hướng tính dục đa dạng như người dị tính, tức là có thể bị thu hút bởi người cùng giới, khác giới, hoặc cả hai, hoặc không bị thu hút bởi bất kỳ ai.

Một kiểu phân loại khác về chuyển giới được đề xuất bởi Gooren (2006), Herman-Jeglinska (2002) và Landén (1998), các nhà nghiên cứu chia thành sớm hoặc nguyên phát và muộn hoặc thứ phát. Các nhà nghiên cứu giải thích rằng, ở nhóm đầu tiên, sự không thoải mái với giới tính sinh học thường được nhận thấy rõ từ thời thơ ấu, với các hành vi nữ tính (ở trẻ nam) hoặc nam tính (ở trẻ nữ), cảm giác xa lạ với cơ thể, cảm giác thuộc về giới tính đối lập, bức bối giới không thay đổi theo thời gian và thường bị thu hút bởi người cùng giới. Ngược lại ở nhóm hai, họ nhận ra tình trạng của mình vào khoảng sau tuổi 35, thường đã có những giai đoạn “cải trang” giới tính trong một thời gian dài. Ở nhóm này, khả năng hối tiếc sau phẫu thuật chuyển đổi giới tính cao hơn và xu hướng tính dục có thể thay đổi – từ dị tính sang lưỡng tính, đồng tính không thường xuyên và rõ ràng.

LỊCH SỬ HÌNH THÀNH CÁC KHÁI NIỆM

Chuyển giới không phải là một điều gì đó quá mới mẻ. Điều này đã xuất hiện từ nhiều năm trước và hiện diện ở nhiều nền văn hóa khác nhau.

Vào năm 1869, Westphal đã mô tả một hiện tượng mà ông gọi là “conträre sexual Empfindung” (tạm dịch: cảm nhận giới tính trái ngược trong đó bao gồm một số khía cạnh của chuyển giới). Năm 1916, Marcuse mô tả một loạt sự đảo ngược tâm lý tình dục dẫn tới mong muốn thay đổi giới tính. Tới năm 1931, Abraham mô tả ca bệnh đầu tiên được phẫu thuật chuyển đổi giới tính.

Trước đó, Kraff-Ebing (1894) mô tả việc ăn mặc theo giới tính đối lập và gọi đó là paranoid sexual metamorphosis (tạm hiểu: “Một trạng thái tâm thần trong đó cá nhân có những hoang tưởng mạnh mẽ liên quan đến việc bản thân đang (hoặc đã) trải qua sự biến đổi về mặt giới tính hoặc bản sắc tính dục”).

Tới năm 1966, bác sĩ Harry Benjamin đã phổ biến thuật ngữ chuyển giới rộng rãi. Năm 1969, John Money đã đề xuất khái niệm “tái xác định giới” (Gender Reassignment) với mục đích bao quát các trạng thái khác nhau mà đặc điểm chính là sự thay đổi bản dạng giới tính và bản dạng giới. Ông cũng đề xuất khái niệm bản đồ giới (gendermaps), tức các sơ đồ về tính nam, tính nữ và lưỡng tính tồn tại trong não bộ, được thiết lập từ sớm trong cuộc đời và chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ hormone trong suốt thời gian thai kỳ.

Năm 1989, Ray Blanchard đưa ra khái niệm “tự luyến nữ tính” (autogynephilia) – khuynh hướng đàn ông bị kích thích tình dục khi tưởng tượng mình là phụ nữ. Định nghĩa này, từ góc nhìn bệnh lý tâm thần, cho thấy một sự biến đổi sâu sắc trong bản sắc – cả ở mức độ thể chất (cảm nhận về cơ thể) lẫn tinh thần (cảm nhận về giới).

Thuật ngữ “hội chứng bức bối giới” (gender dysphoria syndrome) được đề xuất vào năm 1973, bao gồm cả chuyển giới lẫn những rối loạn khác về bản dạng giới. Thuật ngữ được sử dụng để mô tả cảm giác không hài lòng xuất phát từ sự xung đột giữa bản dạng giới và giới tính sinh học được gán cho một cá nhân.

Năm 1980, thuật ngữ “chuyển giới” được đưa vào DSM-III (Sổ tay Chẩn đoán và Thống kê các Rối loạn Tâm thần, ấn bản thứ 3). Ở ấn bản thứ 4 (1994), thuật ngữ chuyển giới được thay bằng rối loạn bản dạng giới (gender identity disorder), sau đó tiếp tục được cập nhật thành bức bối giới (gender dysphoria) trong DSM – 5. ICD-10 cũng đề cập tới 5 loại rối loạn bản dạng giới, trong đó chuyển giới là một trong các loại được đề cập.

Năm 1979, Hiệp hội Quốc tế Harry Benjamin về Bức bối giới (WPATH) được thành lập và đưa ra các hướng dẫn trị liệu, được cập nhật liên tục cho tới phiên bản cuối cùng vào năm 2001.

KẾT LUẬN

Nhìn chung, bức bối giới ngày nay được sử dụng như một thuật ngữ liên ngành, không chỉ dừng lại ở khía cạnh y học hay sinh học mà còn liên quan tới nhiều mảng khác như pháp luật, giáo dục, truyền thông hay thậm chí là bối cảnh văn hóa xã hội. Khái niệm mới này phản ánh sự giằng co giữa các chuẩn mức giới truyền thông và những nhận thức mới về bản dạng giới. Trong y học, cách nhìn về hiện tượng này đã có nhiều thay đổi. Từ giai đoạn xem thuật ngữ này như một “rối loạn”, ngày nay người ta nhấn mạnh nhiều hơn đến sự đau khổ có thể xảy ra khi bản dạng giới của một người không trùng với giới tính sinh học – và từ đó tìm cách hỗ trợ, thay vì gán nhãn bệnh lý. Về pháp luật, dù Việt Nam đã có những bước đi đầu tiên công nhận quyền chuyển đổi giới, khung pháp lý vẫn còn nhiều khoảng trống khiến người chuyển giới chưa thực sự được bảo vệ một cách đầy đủ. Trong giáo dục và truyền thông, sự thiếu vắng kiến thức toàn diện về giới cùng với các hình ảnh khuôn mẫu, phiến diện đã góp phần khiến nhiều cá nhân phải sống trong im lặng, hoặc trở thành nạn nhân của những sự kỳ thị và định kiến xã hội.

Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của phong trào bảo vệ quyền của người chuyển giới trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng, những tiến bộ trong khoa học về giới và sức ép đòi hỏi xã hội phải công bằng hơn, cách hiểu về bức bối giới cũng đang dần thay đổi. Bức bối giới đang được nhìn nhận như một lời nhắc nhở về sự đa dạng trong cách con người cảm nhận và thể hiện bản thân – và về trách nhiệm tập thể của chúng ta trong việc tạo ra một xã hội cởi mở hơn, bao dung hơn và chấp nhận sự đa dạng nhiều hơn.

Thực hiện: Hoàng
Minh họa: Linh Trang
Biên tập: Thủy Trần

Tài liệu tham khảo:

• A. Becerra. Transexualidad. La búsqueda de una identidad. Díaz de Santos, (2003)
• J.P. Feighner, E. Robins, S. Guze, et al. Diagnostic criteria for use in psychiatric research. Arch Gen Psychiatry, 26 (1972), pp. 57-63.
• L. Gooren. The biology of human psychosexual differentiation. Horm Behav, 50 (2006), pp. 589-601.
• A. Herman-Jeglinska, A. Grabowska, S. Dulko. Masculinity, femininity and transsexualism. Arch Sex Behav, 31 (2002), pp. 527-534.
• M.D. Harry Benjamin. The transsexual phenomenon. The Julian Press, Inc. Publishers, (1966),
• Capetillo-Ventura, N.C. & Jalil-Pérez, S.I. & Motilla-Negrete, K.. (2015). Gender dysphoria: An overview. Medicina Universitaria. 17. 53-58. 10.1016/j.rmu.2014.06.001.
• Stoller, R.J. (1994). Sex and Gender: The Development of Masculinity and Femininity (1st ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780429479915