Ly Hôn Có Thể Dẫn Tới Sự Xa Cách Của Anh Chị Em Ruột?
Trong số những hệ quả sâu sắc nhưng thường bị xem nhẹ của ly hôn là sự xa cách giữa anh chị em và sự xa lánh giữa cha mẹ và con cái. Ly hôn làm gián đoạn các khuôn mẫu quen thuộc của đời sống gia đình.
"Sự xa cách trong bối cảnh ly hôn thường diễn ra trong im lặng và bị che khuất, nhiều khi do các diễn ngôn pháp lý hoặc những ràng buộc về lòng trung thành. Đó là một dạng mất mát không được thừa nhận, nơi nỗi đau là hoàn toàn có thật nhưng hiếm khi được gọi tên hoặc nhận được sự hỗ trợ."
— Christine Droney, Nhân viên công tác xã hội & Chuyên gia trị liệu tâm lý
1. Mối Quan Hệ Anh Chị Em Sau Ly Hôn
Trẻ em thường bị cuốn vào cơn "mưa đạn" trong cuộc chia tay của cha mẹ. Cuộc sống của các em, cả về thể chất lẫn trải nghiệm cảm xúc, thay đổi một cách sâu sắc, thậm chí đột ngột, khi phải sống trong hai gia đình khác nhau. Anh chị em dành ít thời gian bên nhau hơn, với ít cơ hội để gắn kết.
- Nguy cơ tăng gấp đôi: Một nghiên cứu năm 2018 đăng trên Journal of Family Issues cho thấy trẻ em có cha mẹ ly hôn có khả năng báo cáo mối quan hệ xa cách hoặc xung đột với anh chị em cao gấp đôi so với trẻ em trong các gia đình còn nguyên vẹn.
- Gánh chịu hệ quả: "Trẻ em là sản phẩm của cuộc hôn nhân, chứ không phải là người trong cuộc hôn nhân đó. Các em không thực sự biết điều gì đã xảy ra, nhưng lại phải gánh chịu hệ quả của quá trình đó," Droney nhận định.
Số liệu từ Pew Research Center cho thấy gần 40% trẻ em có cha mẹ ly hôn báo cáo rằng họ cảm thấy ít gắn bó hơn với anh chị em ruột sau ly hôn do nhiều nguyên nhân khác nhau:
- Một đứa trẻ có thể trung thành với một vị phụ huynh, trong khi đứa khác đứng về phía người còn lại, hoặc không đứng về phía ai cả.
- Mỗi trẻ phải vật lộn với những khó khăn mang tính thực tiễn của việc chia sẻ quyền nuôi dưỡng.
- Cảm xúc oán giận về sự ly hôn có thể dẫn đến việc giảm giao tiếp, né tránh hoặc thậm chí là thái độ thù địch công khai với anh chị em.
“Ly hôn không chỉ chia tách vợ chồng. Nó cũng có thể chia cắt những anh chị em vốn dựa vào nhau để hỗ trợ cảm xúc. Việc mất đi một đơn vị gia đình thống nhất có thể khiến anh chị em cảm thấy cô lập hoặc thậm chí oán giận, đặc biệt nếu họ cảm nhận sự đối xử không công bằng hoặc có xu hướng đổ lỗi.”
— Joshua Coleman, Nhà tâm lý học & Tác giả chuyên về sự xa cách gia đình
2. Hiện Tượng Xa Lánh Cha Mẹ
Ly hôn cũng có thể tạo ra một khe nứt giữa cha mẹ và con cái. Khảo sát của Joshua Coleman chỉ ra rằng: khoảng 70% những người trưởng thành bị xa cách với anh chị em xuất thân từ các gia đình có cha mẹ ly hôn.
- Sức ép chọn phe: Khảo sát năm 2021 của American Psychological Association cho thấy 28% người trưởng thành từng trải qua ly hôn của cha mẹ khi còn nhỏ báo cáo tình trạng xa cách lâu dài với một trong hai phụ huynh.
- Sự chênh lệch giữa cha và mẹ: Nhà tâm lý học Richard Warshak nhận định hiện tượng xa lánh cha mẹ ảnh hưởng đến khoảng 15–20% các gia đình ly hôn:
- Tỷ lệ người trẻ trưởng thành cắt đứt liên hệ với cha là 26%, trong khi với mẹ là 6%.
- Nữ giới trẻ có xu hướng xa cách với cả cha và mẹ cao hơn đôi chút.
“Ly hôn có thể tạo ra một tình huống khiến trẻ cảm thấy buộc phải lựa chọn, dẫn đến cảm giác tội lỗi, tức giận và cuối cùng là sự xa cách.”
— Richard Warshak
Nhân viên công tác xã hội lâm sàng Christine Droney nhận thấy con cái trong các gia đình ly hôn thường phải đối diện với nỗi đau buồn không được thừa nhận (disenfranchised grief) và mất mát mơ hồ (ambiguous loss):
“Nỗi buồn là điều tôi thường xuyên gặp trong phòng trị liệu. Những người con trưởng thành thường đang tiếc thương cho gia đình mà họ ước mình có thể có. Họ nói: ‘Tôi ghét việc bố mẹ tôi đã cãi vã. Tôi bị kẹt ở giữa.’ Tôi không nghe họ nói: ‘Tôi không yêu bố mẹ.’ Tôi nghe: ‘Tôi có rất nhiều tình yêu dành cho bố mẹ, nhưng tôi cảm thấy lo âu khi ở gần họ.’”
Một điểm tích cực là dù tình trạng xa cách thường kéo dài nhiều năm, hơn 80% các bà mẹ và 60% các ông bố cuối cùng vẫn có thể hòa giải lại với con cái trưởng thành.
3. Hệ Quả Dài Hạn Của Ly Hôn
Những hệ quả của sự xa cách trong gia đình có thể kéo dài và để lại dấu ấn sâu đậm:
- Sức khỏe tinh thần suy giảm: Nguy cơ cao hơn đối với trầm cảm, lo âu và suy giảm lòng tự trọng.
- Mức độ hài lòng cuộc sống thấp: Phân tích năm 2020 trên Journal of Marriage and Family chỉ ra người trưởng thành bị xa cách với anh chị em hoặc cha mẹ thường gia tăng cảm giác cô đơn.
- Khó khăn trong các mối quan hệ tương lai: Khó xây dựng niềm tin, sự thân mật và kỹ năng xử lý xung đột trong tình bạn cũng như tình cảm đôi lứa.
- Xa cách liên thế hệ: Ảnh hưởng có thể lan sang thế hệ tiếp theo dưới dạng sự xa cách "di truyền" giữa ông bà và cháu. Nhiều người chọn rút lui và gắn kết với một "gia đình được lựa chọn" (bạn bè hoặc những người không cùng huyết thống).
4. Hệ Quả Của Việc Sống Trong Một "Chiến Trường Hôn Nhân"
Cần nhấn mạnh rằng việc sống trong môi trường gia đình đầy xung đột kéo dài thậm chí có thể để lại hệ quả nghiêm trọng hơn cả bản thân việc ly hôn.
“Chính sự bất hòa trong hôn nhân nhiều khả năng có ảnh hưởng lớn hơn đến các mối quan hệ liên thế hệ so với bản thân việc ly hôn. Xung đột hôn nhân đã nhiều lần được chứng minh là làm rối loạn hoạt động của hệ thần kinh tự động.”
— Kylie Agllias (Family Estrangement: A Family Perspective)
- Ảnh hưởng sinh lý và não bộ: Việc tiếp xúc lâu dài với bất hòa làm suy giảm khả năng điều hòa cảm xúc, cản trở sự phát triển bình thường của não bộ, dẫn đến khổ đau cảm xúc và xu hướng thu mình xã hội ở tuổi trưởng thành.
- Tái hiện mô thức tiêu cực: Khi lớn lên, trẻ có thể lặp lại mô thức xung đột cao hoặc ngược lại, trở nên né tránh cực đoan mọi bất đồng.
- Khía cạnh giải tỏa: Việc chấm dứt cuộc hôn nhân đầy độc hại đôi khi lại giúp trẻ giảm bớt sự phơi nhiễm trước các cuộc cãi vã, từ đó cải thiện sức khỏe tinh thần tổng thể.
5. Hướng Đi Cho Sự Hàn Gắn Và Ngăn Ngừa Đứt Gãy
Sự xa cách không phải là kết cục không thể tránh khỏi. Dưới đây là những bước quan trọng giúp duy trì sự gắn kết và thúc đẩy phục hồi mối quan hệ:
- Tham gia trị liệu gia đình: Giúp lắng nghe góc nhìn của con trẻ và tháo gỡ nguyên nhân gốc rễ gây chia rẽ.
- Chịu trách nhiệm chân thành: Thừa nhận nỗi đau của con mà không bao biện hay phòng vệ; đưa ra lời xin lỗi cụ thể cho các hành vi gây tổn thương.
- Tôn trọng ranh giới cá nhân: Để quá trình tái kết nối diễn ra tự nhiên theo nhịp độ sẵn sàng của con cái.
- Đặt cảm xúc của con làm trung tâm: Dù ở độ tuổi nào, cha mẹ cần ưu tiên sức khỏe cảm xúc của con trẻ như một nguyên tắc hàng đầu trong suốt quá trình ly hôn.
Tài Liệu Tham Khảo
- Lee, D., & McLanahan, S. (2015). Family Structure Transitions and Child Development: Instability, Selection, and Population Heterogeneity. American Sociological Review, 80, 738‐763. PubMed
- Amato, P. R. (2000). The consequences of divorce for adults and children. Journal of Marriage and Family, 62(4), 1269-1287.
- Lansford, J. E. (2009). Parental divorce and children’s adjustment. Perspectives on Psychological Science, 4(2), 140-152.
- Agllias, K. (2017). Family Estrangement: A Matter of Perspective. Routledge, London and New York.
- Người dịch: Lam Hoàng
- Nguồn: Psychology Today
