TÌNH YÊU, DỐI TRÁ VÀ TIỀN BẠC: NGOẠI TÌNH TÀI CHÍNH TRONG CÁC MỐI QUAN HỆ TÌNH CẢM
Khi nhắc đến ngoại tình, chúng ta thường nghĩ tới điều gì?
❓ Những mối quan hệ ngoài luồng?
❓ Những bí mật về cảm xúc của đối phương?
❓ Những lần vụng trộm không thể giấu của người mình dốc lòng yêu thương?
Nhưng điều gì sẽ xảy ra nếu sự phản bội bắt đầu từ một chiếc thẻ tín dụng, một tài khoản bí mật, hay một khoản nợ chưa từng được tiết lộ?
Liệu việc mua một món đồ mà không nói với bạn đời có phải là phản bội?
Và tại sao TIỀN BẠC - một nguồn lực vật chất - lại có thể làm lung lay niềm tin và sự gắn kết trong tình yêu?
👉 Hãy cùng Therapévo Việt Nam tìm hiểu về HÀNH VI NGOẠI TÌNH mà có thể khiến bạn nhìn nhận lại mối quan hệ của chính mình từ góc độ tâm lý học!
TÓM TẮT
Sự bội tín hay ngoại tình là hiện tượng phổ biến trong các mối quan hệ tình cảm và thường được xem là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến sự đổ vỡ mối quan hệ và ly hôn (Betzig, 1989; Buss, 1994).
Trong nghiên cứu này, tác giả tập trung vào một dạng không chung thủy khác có ý nghĩa trực tiếp đối với hành vi tiêu dùng, đó là ngoại tình tài chính, một hành vi khá phổ biến ở các cặp đôi, nhưng chưa được mô tả đầy đủ, chưa được làm rõ những hành vi nào là không chung thủy về tài chính, cũng như chưa xem xét tác động của nó đối với các hành vi tiêu dùng.
Quan trọng hơn, tác giả sử dụng Thang đo Ngoại tình Tài chính (Financial Infidelity Scale) nhằm dự đoán được một phạm vi rộng các hành vi liên quan đến tiêu dùng, chẳng hạn như mua những thứ mà bạn đời sẽ không đồng ý, sử dụng các phương thức thanh toán kín đáo, hay che giấu tài khoản ngân hàng cá nhân.
Đây là công trình đầu tiên giới thiệu, định nghĩa và đo lường một cách đáng tin cậy, súc tích khái niệm ngoại tình tài chính, đồng thời xem xét các yếu tố tiền đề và hậu quả của hiện tượng này.
NGOẠI TÌNH TÀI CHÍNH LÀ GÌ?
Ngoại tình tài chính là việc thực hiện bất kỳ hành vi tài chính nào mà cá nhân cho rằng sẽ không được bạn đời chấp thuận, đồng thời cố ý không tiết lộ hành vi đó cho họ.
Ngoại tình tài chính không nhất thiết dẫn đến tổn thất vật chất mà còn có thể làm suy giảm niềm tin, sự gắn kết cảm xúc và chất lượng mối quan hệ.
Dựa trên Thuyết hành vi có kế hoạch và Lý thuyết động lực mục tiêu tương hỗ, các tác giả cho rằng xu hướng ngoại tình tài chính chịu ảnh hưởng đồng thời từ đặc điểm cá nhân và mức độ phụ thuộc tài chính trong mối quan hệ, do đó có thể thay đổi theo từng bối cảnh quan hệ khác nhau.
Ví dụ, xung đột có thể nảy sinh khi 1 cặp đôi cùng đặt mục tiêu hạn chế chi tiêu để trả nợ, nhưng 1 hoặc cả 2 người lại mong muốn được thỏa mãn nhu cầu tiêu dùng tức thời. Khi đó cá nhân có 3 lựa chọn:
✔️ Từ bỏ sở thích của bản thân;
✔️ Làm theo sở thích của mình dù có nguy cơ bị bạn đòi phản đối;
✔️ Làm theo sở thích của mình nhưng che giấu hành vi đó.
👉 Chính sự lựa chọn cuối cùng là cách tác giả khái niệm hóa ngoại tình tài chính.
TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU
Tác giả đã thực hiện 12 nghiên cứu, đồng thời phát triển và kiểm định một công cụ đo lường Thang đo Ngoại tình Tài chính nhằm đánh giá sự khác biệt giữa các cá nhân về xu hướng ngoại tình tài chính, đồng thời xem xét tác động của các đặc điểm này đối với hành vi tiêu dùng.
Kết quả cho thấy thang đo có mức độ tin cậy và tính ổn định cao trong cùng một mối quan hệ, nhưng có thể thay đổi giữa các mối quan hệ khác nhau, phản ánh sự tác động đồng thời của đặc điểm cá nhân và bối cảnh quan hệ.
Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng điểm số của Thang đo Ngoại tình Tài chính có khả năng dự đoán nhiều hành vi tiêu dùng mang tính che giấu, ví dụ như thực hiện các khoản chi có khả năng bị phản đối, lựa chọn phương thức thanh toán kín đáo hoặc che giấu thông tin tài khoản.
Các bằng chứng thu thập từ thí nghiệm, nghiên cứu thực địa và dữ liệu ngân hàng thực tế đã khẳng định giá trị dự báo của thang đo trong việc nhận diện những cá nhân có xu hướng tham gia vào hành vi ngoại tình tài chính.
Trong bài viết này, chúng tôi sẽ trình bày ngắn gọn thành 7 nghiên cứu dưới đây.
NGHIÊN CỨU THÍ ĐIỂM: XÁC ĐỊNH CÁC HÀNH VI NGOẠI TÌNH TÀI CHÍNH
Nhóm nghiên cứu đã tiến hành một nghiên cứu thí điểm với những người đã kết hôn nhằm xác định các hành vi điển hình cấu thành nên khái niệm ngoại tình tài chính. Mẫu nghiên cứu gồm 150 người đã kết hôn được tuyển chọn thông qua nền tảng Amazon Mechanical Turk (MTurk), trong độ tuổi từ 21 đến 67 (tuổi trung bình = 39), trong đó 47% là nữ giới.
Sau khi thu thập dữ liệu, nhóm tác giả xem xét 699 ví dụ hành vi ngoại tình tài chính do người tham gia đưa ra nhằm xây dựng một hệ thống phân loại các lĩnh vực mà ngoại tình tài chính có thể biểu hiện. Sử dụng phương pháp quy nạp, các tác giả xác định được 12 nhóm hành vi ngoại tình tài chính, từ đó nhóm chúng vào 6 nhóm hành vi để phát triển thang đo, bao gồm:
✔️ Che giấu hoặc nói dối về chi tiêu;
✔️ Che giấu hoặc nói dối về tiết kiệm;
✔️ Tạo ra các khoản nợ không được tiết lộ;
✔️ Cho tiền người khác (sau này được điều chỉnh thành hành vi tặng quà);
✔️ Đánh bạc bí mật;
✔️ Che giấu hoặc nói dối về thu nhập.
Kết quả này cho thấy người đã kết hôn đánh giá ngoại tình tài chính đồng nhất với các hành vi liên quan đến việc bí mật quản lý, sử dụng hoặc phân bổ nguồn lực tài chính trong mối quan hệ thân mật.
NGHIÊN CỨU 1: XÂY DỰNG VÀ KIỂM ĐỊNH THANG ĐO NGOẠI TÌNH TÀI CHÍNH
Nghiên cứu 1 được chia làm 3 giai đoạn quan trọng: Xây dựng thang đo; Kiểm tra tính ổn định của xu hướng ngoại tình tài chính trong cùng một mối quan hệ theo thời gian; Kiểm tra tính ổn định của xu hướng ngoại tình tài chính khi cá nhân chuyển sang một mối quan hệ khác.
1️⃣ Giai đoạn 1: Xây dựng thang đo
Dựa trên 6 nhóm hành vi ngoại tình tài chính, nhóm nghiên cứu đã sử dụng kỹ thuật Phân tích thành phần chính (Principal Components Analysis - PCA) và kỹ thuật Phân tích nhân tố khẳng định (Confirmatory Factor Analysis - CFA) để tinh lọc thành 12 câu hỏi đánh giá xu hướng ngoại tình tài chính. Tuy nhiên, vẫn còn một câu hỏi cần được làm rõ: liệu xu hướng ngoại tình tài chính là một đặc điểm cá nhân ổn định hay chịu ảnh hưởng của từng mối quan hệ cụ thể.
Kết quả cho thấy thang đo có độ tin cậy cao (Cronbach's α = 0,90), cấu trúc nhân tố ổn định và mức độ phù hợp mô hình tốt. Ngoài ra, xu hướng ngoại tình tài chính không có sự khác biệt đáng kể theo giới tính, tuổi tác hoặc tình trạng kinh tế - xã hội, gợi ý rằng đây có thể là một đặc điểm tâm lý tương đối độc lập với các yếu tố nhân khẩu học truyền thống.
2️⃣ Giai đoạn 2: Kiểm tra tính ổn định của xu hướng ngoại tình tài chính trong cùng một mối quan hệ theo thời gian
Khoảng sáu tuần sau, nhóm nghiên cứu liên hệ lại với 979 người đã kết hôn từng tham gia nghiên cứu trước thông qua nền tảng MTurk để mời họ hoàn thành một khảo sát theo dõi. Tổng cộng có 510 người tham gia phản hồi (tỷ lệ phản hồi 52%), trong độ tuổi từ 19 đến 75 (tuổi trung bình = 42), trong đó 67% là nữ giới.
Kết quả cho thấy thang đo có độ tin cậy kiểm định - tái kiểm định cao (ICC = 0,78; r = 0,80, p < 0,001), chứng minh rằng xu hướng ngoại tình tài chính tương đối ổn định ở một cá nhân khi bối cảnh quan hệ không thay đổi. Phát hiện này củng cố quan điểm rằng ngoại tình tài chính không chỉ phản ánh các hành vi nhất thời mà còn thể hiện một xu hướng hành vi mang tính bền vững trong một mối quan hệ thân mật.
Tuy nhiên, kết quả này chưa trả lời được liệu xu hướng ngoại tình tài chính có thay đổi khi cá nhân bước vào một mối quan hệ mới hay không - vấn đề được tiếp tục kiểm định trong giai đoạn tiếp theo.
3️⃣ Giai đoạn 3: Kiểm tra tính ổn định của xu hướng ngoại tình tài chính khi cá nhân chuyển sang một mối quan hệ khác
Nghiên cứu tuyển chọn 301 người đã kết hôn thông qua MTurk (độ tuổi từ 24 - 69, tuổi trung bình = 41, 58% là nữ giới; thời gian kết hôn từ 1-46 năm). Người tham gia trước tiên hoàn thành Thang đo Ngoại tình Tài chính đối với cuộc hôn nhân hiện tại của mình (α = 0,91), sau đó thực hiện một nhiệm vụ đánh giá hình ảnh nhằm tạo khoảng đệm giữa các lần đo.
Kết quả cho thấy điểm số giữa mối quan hệ hiện tại và mối quan hệ trước đây chỉ tương quan ở mức trung bình (r = 0,35), thấp hơn đáng kể so với mức tương quan quan sát được trong cùng một mối quan hệ theo thời gian (r = 0,80). Đồng thời, người tham gia cho biết họ minh bạch hơn và ít có xu hướng ngoại tình tài chính hơn trong mối quan hệ hiện tại so với các mối quan hệ trước đó.
👉 Những phát hiện này cho thấy xu hướng ngoại tình tài chính là kết quả của sự tương tác giữa đặc điểm cá nhân và bối cảnh quan hệ. Trong đó, mức độ biểu hiện của hành vi này có thể tăng hoặc giảm tùy thuộc vào động lực, sự phân bổ trách nhiệm tài chính, quyền lực và mức độ tin cậy trong từng mối quan hệ cụ thể.
NGHIÊN CỨU 2: CÁC YẾU TỐ TÂM LÝ TIỀN ĐỀ VÀ HỆ QUẢ CỦA NGOẠI TÌNH TÀI CHÍNH
Điều gì khiến một người có xu hướng ngoại tình tài chính và hành vi này tác động như thế nào đến chất lượng mối quan hệ?
Thông qua phân tích mô hình bảng chéo trễ (cross-lagged panel analysis) trên các cặp vợ chồng đã kết hôn, kết quả cho thấy sự hòa hợp tài chính là yếu tố quan trọng giúp giảm xu hướng ngoại tình tài chính, trong khi ngoại tình tài chính lại dự báo sự suy giảm lòng tự trọng của cá nhân theo thời gian.
Bên cạnh đó, mức độ hài lòng với mối quan hệ, mức độ đầu tư vào mối quan hệ và cam kết tình cảm có thể đóng vai trò như các yếu tố bảo vệ, giúp hạn chế hành vi ngoại tình tài chính.
Đặc biệt, cam kết trong mối quan hệ được ghi nhận có mối liên hệ hai chiều với ngoại tình tài chính: cam kết cao làm giảm khả năng thực hiện hành vi này, trong khi xu hướng ngoại tình tài chính có thể làm suy yếu mức độ cam kết của cá nhân đối với mối quan hệ.
Những phát hiện này cho thấy ngoại tình tài chính không chỉ là một hành vi liên quan đến quản lý tiền bạc mà còn phản ánh chất lượng của mối quan hệ và có khả năng tác động tiêu cực đến sự vận hành tâm lý của cá nhân cũng như sự gắn kết giữa các đối tác.
NGHIÊN CỨU 3: HỆ QUẢ CỦA NGOẠI TÌNH TÀI CHÍNH ĐỐI VỚI HÀNH VI TIÊU DÙNG
Do xu hướng ngoại tình tài chính có mối liên hệ mật thiết với các quyết định tiêu dùng, nhóm nghiên cứu tiếp tục xem xét những hệ quả của đặc điểm này đối với hành vi mua sắm. Các tác giả dự đoán rằng những cá nhân có xu hướng ngoại tình tài chính cao sẽ có khả năng lớn hơn trong việc (1) thực hiện các hành vi tài chính mà họ dự đoán sẽ bị bạn đời phản đối và (2) lựa chọn các phương thức mua sắm kín đáo nhằm che giấu bằng chứng về hành vi đó.
Thông qua bốn tình huống giả định về việc chi tiêu bị bạn đời phản đối, kết quả cho thấy những cá nhân có điểm số ngoại tình tài chính cao có xu hướng đưa ra các quyết định tài chính gây bất đồng và lựa chọn các cách thức che giấu hành vi đó, chẳng hạn thanh toán bằng tiền mặt, thẻ cá nhân hoặc mua hàng tại những địa điểm khó bị phát hiện.
Đáng chú ý, khả năng dự báo của Thang đo Ngoại tình tài chính vượt trội hơn các yếu tố như hòa hợp tài chính, xu hướng tự che giấu thông tin và mong muốn duy trì hình ảnh xã hội tích cực. Bên cạnh đó, cảm giác tội lỗi không giải thích được xu hướng che giấu hành vi tiêu dùng, cho thấy ngoại tình tài chính phản ánh một khuynh hướng hành vi đặc thù hơn là phản ứng nhất thời trước cảm xúc tiêu cực.
Những phát hiện này khẳng định rằng ngoại tình tài chính không chỉ biểu hiện qua việc thực hiện các hành vi tài chính không được chấp thuận mà còn thông qua các chiến lược tiêu dùng được thiết kế nhằm giảm khả năng bị bạn đời phát hiện.
NGHIÊN CỨU 4: LOẠI TRỪ CƠ CHẾ CỦA CẢM GIÁC TỘI LỖI
Nghiên cứu 4 được thực hiện nhằm kiểm định và loại trừ hai cơ chế giải thích cho xu hướng che giấu hành vi tài chính, bao gồm cảm giác tội lỗi và sự hạn chế về tài chính.
Mẫu nghiên cứu là 610 người đã kết hôn thông qua nền tảng Prolific Academic (độ tuổi từ 21 - 79, tuổi trung bình 40; 59,3% là nữ; thời gian kết hôn trung bình 12 năm).
Mức độ cảm giác tội lỗi được thể hiện qua mục đích của khoản mua sắm kết hợp với mức độ phản đối từ bạn đời, kết quả cho thấy những cá nhân có điểm số ngoại tình tài chính cao vẫn có khả năng thực hiện những hành vi tài chính có thể bị bạn đời phản đối lẫn xu hướng lựa chọn các phương thức mua sắm kín đáo nhằm che giấu các hành vi này. Đồng thời, nghiên cứu loại trừ hai cơ chế giải thích là cảm giác tội lỗi và sự hạn chế tài chính.
Những phát hiện này củng cố lập luận rằng việc che giấu các quyết định tài chính không đơn thuần xuất phát từ mong muốn giảm bớt cảm giác áy náy hay tránh đối diện với khó khăn tài chính, mà phản ánh một khuynh hướng hành vi đặc thù liên quan đến ngoại tình tài chính.
NGHIÊN CỨU 5: KIỂM ĐỊNH GIÁ TRỊ DỰ BÁO TRONG BỐI CẢNH THỰC TẾ
Nghiên cứu tuyển chọn 133 người đã kết hôn (độ tuổi từ 24–79, tuổi trung bình 52; 53% là nữ), với thời gian kết hôn trung bình khoảng 25 năm. Dữ liệu được thu thập trong hai ngày thứ Sáu liên tiếp, từ 10 giờ sáng đến 5 giờ chiều, trước một trận bóng bầu dục tại một trường đại học tư thục ở miền Trung Tây Hoa Kỳ.
Để đổi lấy thời gian tham gia, mỗi người có cơ hội tham gia bốc thăm trúng thưởng voucher massage miễn phí dành cho cá nhân hoặc cặp đôi. Nhằm mô phỏng điều kiện mà ngoại tình tài chính thường xảy ra, nhóm nghiên cứu chủ yếu tiếp cận những người đã kết hôn nhưng không đi cùng vợ hoặc chồng.
Kết quả cho thấy những cá nhân có điểm ngoại tình tài chính cao có xu hướng lựa chọn phần thưởng massage dành riêng cho bản thân thay vì phần thưởng dành cho cả hai vợ chồng, mặc dù lựa chọn này được dự đoán sẽ nhận được sự không đồng tình từ người bạn đời.
Đồng thời, trong nhóm lựa chọn phần thưởng cá nhân, điểm ngoại tình tài chính càng cao thì khả năng lựa chọn phong bì không ghi nhãn nhằm che giấu thông tin về phần thưởng càng lớn. Ngược lại, xu hướng này không xuất hiện ở những người chọn phần thưởng dành cho cả hai vợ chồng.
Những phát hiện này cung cấp bằng chứng thực nghiệm mạnh mẽ cho thấy ngoại tình tài chính có khả năng dự báo các hành vi liên quan đến việc đưa ra những quyết định tài chính có thể gây bất đồng và chủ động che giấu chúng khỏi bạn đời.
NGHIÊN CỨU 6: DỮ LIỆU THỰC TẾ TỪ ỨNG DỤNG QUẢN LÝ TÀI CHÍNH DÀNH CHO CẶP ĐÔI
Ứng dụng này được thiết kế nhằm hỗ trợ các cặp đôi quản lý tài chính chung bằng cách chia sẻ thông tin tài chính với nhau. Trong quá trình thiết lập tài khoản, người dùng có thể quyết định những thông tin tài chính nào (tài khoản ngân hàng, số dư và giao dịch) sẽ được chia sẻ với bạn đời. Việc kết hợp dữ liệu hành vi khách quan từ ứng dụng với điểm số ngoại tình tài chính thu thập qua khảo sát cho phép kiểm định khả năng dự báo của thang đo trong một bối cảnh có tính giá trị cao.
Kết quả cho thấy những người có điểm số ngoại tình tài chính cao có xu hướng lựa chọn các thiết lập quyền riêng tư cho phép che giấu hoàn toàn tài khoản ngân hàng hoặc chỉ chia sẻ số dư mà không công khai lịch sử giao dịch với bạn đời. Mối liên hệ này vẫn duy trì ý nghĩa thống kê sau khi kiểm soát các yếu tố nhân khẩu học, đặc điểm tài chính và mức độ hòa hợp tài chính trong mối quan hệ.
Ngoài ra, những người đang sống chung hoặc trong mối quan hệ hẹn hò nghiêm túc có xu hướng che giấu thông tin tài chính nhiều hơn so với người đã kết hôn.
Bằng việc sử dụng dữ liệu hành vi thực tế thay vì báo cáo chủ quan, nghiên cứu đã cung cấp bằng chứng có độ tin cậy cao rằng xu hướng ngoại tình tài chính được đo lường bởi Thang đo Ngoại tình tài chính có khả năng dự báo hành vi che giấu thông tin tài chính trong đời sống hàng ngày, qua đó củng cố tính hiệu lực sinh thái (ecological validity) và giá trị ứng dụng của thang đo này.
BÀN LUẬN
Nghiên cứu đã thiết lập nền tảng lý thuyết và thực nghiệm cho khái niệm ngoại tình tài chính, chứng minh rằng đây là một hiện tượng phổ biến, có khả năng gây tổn hại đến chất lượng mối quan hệ tương đương với ngoại tình tình dục. Thông qua việc phát triển và kiểm định Thang đo Ngoại tình tài chính, nghiên cứu cho thấy xu hướng ngoại tình tài chính chịu ảnh hưởng đồng thời từ đặc điểm cá nhân và bối cảnh quan hệ, đồng thời dự báo nhiều hành vi tiêu dùng mang tính che giấu trong thực tế. Các phát hiện mở rộng hiểu biết về hành vi tài chính trong các mối quan hệ thân mật, cung cấp công cụ hữu ích cho nghiên cứu học thuật, tư vấn tài chính, trị liệu tâm lý và xây dựng chính sách nhằm thúc đẩy sự minh bạch tài chính và nâng cao phúc lợi của các cặp đôi.
Ngoài ra, các nghiên cứu tiếp theo có thể xem xét vai trò của những yếu tố như:
✔️ Sự phân chia trách nhiệm quản lý tài chính trong gia đình;
✔️ Quyền lực ra quyết định giữa hai người;
✔️ Mô hình quản lý tài sản chung hay riêng;
✔️ Tần suất giao tiếp về vấn đề tài chính.
Cuối cùng, vì Thang đo Ngoại tình tài chính được xây dựng dựa trên mẫu khách thể người Mỹ, cần có thêm các nghiên cứu xuyên văn hóa để đánh giá mức độ phổ biến của hiện tượng này ở các quốc gia khác. Dữ liệu thứ cấp từ 13 quốc gia châu Âu cho thấy 35,7% người tham gia thừa nhận đã thực hiện ít nhất một hành vi ngoại tình tài chính, với tỷ lệ cao nhất ở Thổ Nhĩ Kỳ (53,7%) và thấp nhất ở Hà Lan (22,7%). Điều này cho thấy ngoại tình tài chính là một hiện tượng mang tính toàn cầu và có thể chịu ảnh hưởng của các yếu tố văn hóa như khoảng cách quyền lực hay quan niệm về vai trò giới tính.
Nguồn: Garbinsky, N. E., Gladstone, J. J., Hristina Nikolova, Olson, J. G. (2019). Love, Lies, and Money: Financial Infidelity in Romantic Relationships. Journal of Consumer Research, 47(1), 1-24. https://doi.org/10.1093/jcr/ucz052
Nội dung: Linh Trang
Minh họa: Huyền Ngân
Biên tập: Kiều Hạnh
