Từ lâu, sức khỏe tình dục và sinh sản thường bị bó hẹp trong phạm vi chăm sóc sức khỏe của các bà mẹ. Điều này vô tình dẫn tới việc bỏ quên những yếu tố then chốt khác góp phần định hình chất lượng sống của con người qua từng giai đoạn của cuộc đời.
Sự im lặng kéo dài đối với các nhu cầu đặc thù, những trải nghiệm bị xã hội bình thường hóa và các rào cản mang tính cấu trúc không những làm trầm trọng thêm bất bình đẳng giới mà còn phủ nhận quyền tự chủ của mỗi cá nhân. Bài viết dưới đây đưa ra một lời kêu gọi cấp thiết: cần tái định nghĩa sức khỏe tình dục như một quyền phổ quát, một yếu tố nền tảng cho sự phát triển của xã hội.
—
Là một khía cạnh của sức khỏe dân số, mối quan tâm toàn cầu về sức khỏe phụ nữ từ lâu đã tập trung chủ yếu vào sức khỏe của các bà mẹ, đồng thời ngầm bỏ qua các khía cạnh khác trong sức khỏe tình dục và sinh sản cũng như hạnh phúc của phụ nữ.
Mặc dù đã tập trung vào những vấn đề nêu trên, tỷ lệ tử vong ở các bà mẹ vẫn ở mức không thể chấp nhận được, phản ánh một lời cáo buộc đối với hệ thống y tế hiện tại: thiếu tiếp cận dịch vụ, chất lượng chăm sóc không đồng đều và đội ngũ y tế quá tải. Tuy nhiên, sức khỏe phụ nữ không chỉ giới hạn trong thiên chức làm mẹ, mà trong suốt cuộc đời, những vấn đề phát sinh từ yếu tố sinh lý, tâm lý hoặc xã hội đều có ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống của họ.
—
Nhu cầu sức khỏe tình dục của phụ nữ thường bị bỏ qua, bao gồm kinh nguyệt (menstruation), lạc nội mạc tử cung (endometriosis), cơn đau âm hộ mãn tính (vulvodynia), đau khi quan hệ (dyspareunia), và giai đoạn từ tiền mãn kinh đến hậu mãn kinh – những tình trạng thường bị “bình thường hóa” như một phần của nữ giới. Nhu cầu sức khỏe tình dục của nam giới cũng thường bị phớt lờ, như vô sinh (infertility), xuất tinh sớm (premature ejaculation), liệt dương (impotence), và các vấn đề tâm lý – tình dục (psychosexual concerns).
Bên cạnh đó, hàng triệu người bị ảnh hưởng bởi các bệnh lây truyền qua đường tình dục, bao gồm virus HIV, nhiễm trùng đường sinh sản và các bệnh ung thư hệ sinh sản ở phụ nữ (ung thư cổ tử cung, vú, tử cung và buồng trứng) và ở nam giới (ung thư tuyến tiền liệt và tinh hoàn). Việc xác định các thách thức tiềm ẩn và nguy cơ sức khỏe trong từng giai đoạn của cuộc đời cho phép có những can thiệp y tế chủ động, cũng như các chương trình giáo dục và hệ thống hỗ trợ nhằm thúc đẩy kết quả tích cực về sức khỏe tình dục trong suốt vòng đời của một con người.
Có thể nói, sức khỏe tình dục là nền tảng cho sức khỏe và hạnh phúc tổng thể của mọi người, là một phần thiết yếu của nhân phẩm cá nhân, cũng như sự phát triển xã hội và kinh tế của cộng đồng và quốc gia. Tuy nhiên, sức khỏe tình dục của phụ nữ, trẻ em gái và những người đa dạng giới thường bị chính trị hóa.
—
Những vi phạm nhân quyền trong lĩnh vực sức khỏe tình dục gắn chặt với các cấu trúc phân tầng như giới, thế hệ, huyết thống, chủng tộc, giai cấp và đẳng cấp, trong đó những người có quyền lực hoặc đặc quyền kiểm soát cơ thể và cảm xúc của những người yếu thế hơn. Những người có xu hướng tình dục và bản dạng giới đa dạng thường đối mặt với sự kỳ thị và phân biệt đối xử, thậm chí ở một số quốc gia còn bị bạo lực cực đoan và hình sự hóa. Việc bị loại trừ khỏi xã hội làm giảm khả năng tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản và tình dục của các nhóm người có bản dạng giới đa dạng. Thiếu bằng chứng và năng lực để giải quyết nhu cầu sức khỏe tình dục đặc thù, cùng với nỗi sợ bị phân biệt đối xử bởi nhân viên y tế càng khiến rào cản tiếp cận trở nên trầm trọng.
Hiện vẫn còn rất thiếu nghiên cứu về sức khỏe tình dục của người chuyển giới, đặc biệt là về ép buộc tình dục, bạo lực tình dục và bạo lực bởi bạn tình, chất lượng mối quan hệ, hành vi tình dục nguy cơ và các rào cản về cấu trúc đối với việc tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe tình dục. Ngoài ra, cần có thêm nghiên cứu để giải quyết các khía cạnh quan trọng của chăm sóc khẳng định giới. Việc tập trung chủ yếu vào nhóm người dị tính và hợp giới khiến cho bằng chứng và hướng dẫn về các dịch vụ y tế – sinh học quan trọng cũng như các kết quả sức khỏe còn thiếu sót.
—
Tổ chức Y tế Thế giới định nghĩa sức khỏe tình dục là trạng thái khỏe mạnh về thể chất, cảm xúc, tinh thần và xã hội liên quan đến tình dục; không đơn thuần là không có bệnh tật, rối loạn hay yếu ớt. Sức khỏe tình dục đòi hỏi một cách tiếp cận tích cực và tôn trọng đối với tình dục và các mối quan hệ tình dục, cũng như khả năng có được những trải nghiệm tình dục an toàn, thoải mái và tự nguyện, không bị cưỡng ép, phân biệt hay bạo lực. Để đạt được và duy trì sức khỏe tình dục, quyền tình dục của mọi cá nhân phải được tôn trọng, bảo vệ và thực hiện đầy đủ.
Sức khỏe tình dục gắn liền với sức khỏe tổng thể và là điều kiện thiết yếu để cá nhân, gia đình và xã hội phát triển. Bảo vệ sức khỏe tình dục là một nghĩa vụ đạo đức. Nỗi đau lớn xảy ra khi con người không có quyền tự chủ đối với cơ thể mình; không thể kiểm soát khả năng sinh sản; và không có tự do để trải nghiệm mối quan hệ tình dục an toàn, đồng thuận và mang lại khoái cảm.
Sức khỏe tình dục cũng liên kết chặt chẽ với nhiều vấn đề sức khỏe được ưu tiên trong các chương trình nghị sự quốc tế và quốc gia, bao gồm HIV, sức khỏe bà mẹ và trẻ sơ sinh, cũng như các chương trình nhân quyền về xu hướng tình dục, bản dạng giới và các đặc điểm giới. Đầu tư vào sức khỏe tình dục và sinh sản có thể tạo ra hiệu ứng lan tỏa, vừa cứu sống con người, vừa nâng cao sức khỏe và hạnh phúc.
Hơn nữa, sức khỏe tình dục đóng vai trò quan trọng trong bình đẳng giới và trao quyền cho con người – điều đã được thừa nhận trong các Mục tiêu Phát triển Bền vững. Khi con người không kiểm soát được tình dục và sinh sản của bản thân, họ không thể tham gia đầy đủ vào các lĩnh vực xã hội, kinh tế và chính trị. Sức khỏe tình dục thậm chí còn tác động đến tính bền vững môi trường: việc làm chậm lại tốc độ tăng dân số không bền vững thông qua đầu tư vào kế hoạch hóa gia đình và giáo dục giúp giảm áp lực lên tài nguyên thiên nhiên và phá vỡ vòng lặp của đói nghèo.
—
Những trở ngại trong việc thúc đẩy sức khỏe tình dục như một phần của cách tiếp cận toàn diện về sức khỏe và quyền tình dục – sinh sản bắt nguồn sâu xa từ các yếu tố chính trị, giá trị xã hội và bất bình đẳng giới. Những bước đi cụ thể để hiện thực hóa quyền tình dục và sinh sản toàn cầu (sẽ được đề cập dưới đây) có thể tạo ra khác biệt nếu được thực hiện một cách tham vọng và bền vững.
Với nỗ lực kiên trì trên mọi mặt, chúng ta có thể xây dựng một xã hội nơi tất cả mọi người được trải nghiệm tình dục một cách an toàn, tích cực và có nhân phẩm. Định hướng tương lai cho tế và hoạt động nhân quyền đã rất rõ ràng: cộng đồng y tế toàn cầu cần đoàn kết thực hiện một chương trình nghị sự táo bạo để khẳng định và đảm bảo sức khỏe tình dục là một phần của sức khỏe và quyền tình dục – sinh sản cho tất cả mọi người.
Các bước để hiện thực hóa tình dục và sức khỏe sinh sản và các quyền
Các nhà lãnh đạo chính trị ở mọi phân cấp cần lên tiếng ủng hộ sức khỏe tình dục như một phần của sức khỏe sinh sản nhằm đối phó với các quan điểm bảo thủ. Quyền tình dục và sức khỏe sinh sản là những giá trị phổ quát vượt qua ranh giới tôn giáo, đảng phái và văn hóa. Các nhà lãnh đạo nên trình bày những quyền này bằng một cách thuyết phục như những vấn đề chính thống về sức khỏe, sự phát triển và nhân quyền – thay vì những chủ đề xã hội bên lề.
Các nhà hoạch định chính sách cần ban hành các luật và chính sách tiến bộ nhằm mở rộng khả năng tiếp cận các dịch vụ sức khỏe tình dục và sinh sản toàn diện. Chính phủ nên đầu tư cho các chương trình y tế công cộng lồng ghép sức khỏe tình dục và sinh sản vào chăm sóc sức khỏe ban đầu. Các quốc gia cần bãi bỏ những luật hình sự hóa đồng tính luyến ái, hành nghề mại dâm và lây truyền HIV, vì những luật này khiến các nhóm người có nguy cơ cao và dễ bị tổn thương rút lui khỏi hệ thống y tế.
Các chuyên gia y tế công cộng cần có những chiến lược dựa trên bằng chứng nhằm tiếp cận những cộng đồng và nhóm dân cư bị gạt ra ngoài lề với các dịch vụ và thông tin chất lượng. Những giải pháp sáng tạo và công bằng – bao gồm chăm sóc sức khỏe tự quản và can thiệp kỹ thuật số – là cần thiết để phục vụ các khu vực xa xôi, cộng đồng bị thiệt thòi, thanh niên chưa kết hôn và các nhóm dân cư ít được phục vụ. Những mô hình chương trình thành công, đã cho thấy hiệu quả trong việc nâng cao sức khỏe và quyền lợi thông qua dịch vụ tích hợp, cần được mở rộng áp dụng.
Xã hội dân sự và các cộng đồng bị ảnh hưởng cần huy động để đòi hỏi dịch vụ, thúc đẩy quyền và giảm kỳ thị. Các nhà hoạt động trẻ, các nhóm nữ quyền, tổ chức HIV và các nhóm khác đã thúc đẩy tiến bộ thông qua những chiến dịch xuyên quốc gia và sáng kiến y tế cộng đồng mang tính tham gia, phù hợp với từng bối cảnh địa phương. Tuy nhiên, vẫn cần sự tham gia rộng rãi hơn từ công chúng và sức ép xã hội để tạo tác động chính trị thực sự.
Lãnh đạo toàn cầu và tài trợ là điều thiết yếu. Các tổ chức quốc tế cần đảm bảo sức khỏe tình dục được tích hợp vào các khuôn khổ về y tế, phát triển và nhân quyền. Các nhà tài trợ quốc tế cần phân bổ nguồn lực tương xứng với mức độ nhu cầu ở các quốc gia nghèo. Các quỹ thiện nguyện cũng có tiềm năng tài trợ cho những giải pháp đổi mới.
Thực hiện: Hoàng
Minh họa: Linh Trang
Biên tập: Phương Nhi
Nguồn: Ghebreyesus, Tedros & Allotey, Pascale & Narasimhan, Manjulaa. (2024). Advancing the “sexual” in sexual and reproductive health and rights: a global health, gender equality and human rights imperative. Bulletin of the World Health Organization. 102. 77-78. 10.2471/BLT.23.291227.
